Dialoog: Hoe ga je om met weerstand?

Innovatieve Democratie sessie — Castricum

Samenvatting

In deze socratische dialoog onderzochten deelnemers de vraag “Hoe ga je om met weerstand?” aan de hand van definities, vooronderstellingen en persoonlijke casussen. De centrale conclusie is dat weerstand op zichzelf niet negatief is: wanneer weerstand wordt gezien als tegenspraak — een uiting van een ander perspectief — kan het juist bijdragen aan verdieping, reflectie en verbinding. Weerstand wordt pas problematisch wanneer het gekoppeld raakt aan macht, waardoor het gesprek wordt platgeslagen en de mogelijkheid tot dialoog verdwijnt. De dialoog eindigde met de onopgeloste maar rijke vraag waar de bron van die macht ligt en hoe men zich kan verhouden tot weerstand die niet voortkomt uit betrokkenheid, maar uit machtsuitoefening.

Filosofische vragen

De deelnemers brachten de volgende filosofische vragen in:

• Hoe ziet onze gedroomde coalitie eruit?
• Hoe representatief is onze gemeenteraad?
• Wat is de rol van filosofie binnen het politieke besluitvormingsproces?
• Hoe train je moed?
• Hoe stop je de woordenbrij van extreem rechts in een vergadering?
• Hoe ga je om met macht?
• Is de behoefte aan geld, macht en status aangeboren of aangeleerd?
• Hoe maken we verbinding in Castricum?
• Hoe ga je om met weerstand?
• Hoe verklein je de afstand tussen overheid en burger?
• Wat is de toegevoegde waarde van de mensheid op deze planeet?
• Wat is een goede gemeenteraad?
• Is er meer mogelijk dan dat het aan het zelf of de ander ligt?
• Hoe kunnen we illiberale en antidemocratische tendensen tegengaan?

Na een ronde waarin deelnemers hun voorkeur en motivatie deelden, viel de keuze op de vraag over weerstand, omdat deze veel andere vragen leek te raken — over verbinding, over macht, over omgaan met politieke tegenstand.

De vraag die we behandelen is: Hoe ga je om met weerstand?

Methoden

De deelnemers kozen de volgende methoden om de vraag te onderzoeken:

• Vooronderstellingen: Welke aannames liggen er verborgen in de vraag?
• Casussen: Persoonlijke ervaringen die de vraag concreet maken.
• Definities: Wat bedoelen we eigenlijk met de woorden in de vraag — met name “weerstand”, “omgaan” en “hoe”?

Er werd besloten te beginnen met het verkennen van de definities, vervolgens de vooronderstellingen te onderzoeken, en de casussen in te zetten wanneer het gesprek te abstract dreigde te worden.

Dialoog

Definities: wat is weerstand?

De dialoog begon met de vraag welke woorden in “Hoe ga je om met weerstand?” een definitie behoeven. Drie woorden werden aangewezen: weerstand, omgaan en hoe.

Vooronderstellingen

Voordat de definities verder werden uitgewerkt, werd eerst geïnventariseerd welke vooronderstellingen in de vraag besloten liggen. De volgende aannames werden geïdentificeerd:

• Weerstand is slecht.
• Er moet iets mee gedaan worden — je kunt het niet laten liggen.
• Weerstand is moeilijk oplosbaar.
• Weerstand bestaat überhaupt.
• Er is een eigen standpunt dat tegenover een ander standpunt staat.
• De weerstand komt van buiten — van een ander, een tegenstander.
• Er wordt een reactie gevraagd.
• Weerstand is uniform — het is één ding, niet meervoudig.
• De ander ervaart ook weerstand.

Met deze rijke lijst aan vooronderstellingen werd besloten de eerste — weerstand is slecht — als uitgangspunt voor het onderzoek te nemen.

Onderzoek van de vooronderstelling: “Weerstand is slecht”

De eerste reactie was onomwonden: deze vooronderstelling klopt niet. Weerstand bevat het gezichtspunt van een ander, en dat gezichtspunt mag er zijn. Het maakt het eigen standpunt niet meer of minder waard, en het biedt juist ruimte om te reflecteren op de eigen positie.

Daar werd aan toegevoegd dat weerstand zelfs prettig kan zijn. Als gemeenteraadslid een verhaal houden waar iedereen het mee eens is — dat zou een saaie wereld opleveren. Juist als er geen overeenstemming is, ontstaat er discussie en debat. Dat maakt het spannend.

Hier werd een belangrijk onderscheid ingebracht. Weerstand kan ook iets anders betekenen dan een ander standpunt. Het kan ook betekenen: de groep heeft besloten een bepaalde richting op te gaan, en één persoon weigert mee te bewegen. Niet vanuit een inhoudelijk argument, maar door de hakken in het zand te zetten. In die definitie is weerstand niet zomaar tegenspraak — het is blokkade. Dat riep de vraag op: moeten we eerst definiëren wat weerstand precies is, voordat we kunnen beoordelen of het slecht is?

Om dit onderscheid helder te maken werd het woord tegenspraak geïntroduceerd als een mogelijke vorm van weerstand. Tegenspraak — het organiseren van een ander perspectief — kan positief zijn en maakt het gesprek rijker. Maar weerstand in de zin van hakken in het zand, van niet mee willen bewegen, heeft een negatievere lading.

Hierop werd opgemerkt dat tegenspraak en weerstand niet per se twee verschillende dingen zijn. In beide gevallen speelt een strijd van verschillende meningen. Het verschil zit in de emotionele lading: bij tegenspraak blijft het zakelijk, bij weerstand kan het emotioneel beladen zijn. Maar achter die emotie kan nog steeds een standpunt zitten dat de moeite waard is om op te halen.

Dit leidde tot een belangrijk inzicht: bij weerstand — ook wanneer iemand de hakken in het zand zet — is het waardevol om de vraag te stellen: waarom wil je niet? Waarom verzet je je? Door die vraag te stellen wordt de persoon uitgenodigd het gesprek aan te gaan en kan de emotie worden omgezet in tegenspraak.

Vervolgens werd opgemerkt dat de groep erg naar overeenstemming toe bewoog. Er was ook een andere kant: dat iemand in diens eentje de hakken in het zand zet, hoeft niet per se negatief te zijn — misschien heeft de rest het wel bij het verkeerde eind. Bovendien werd aangevuld dat weerstand niet alleen bij de ander hoeft te zitten. Het kan ook innerlijke weerstand zijn — een gevoel dat van binnenuit komt bij wat anderen zeggen of doen. En dan is de vraag niet zozeer of dat positief of negatief is, maar of het productief is.

Hierop werd een verdere verdieping aangebracht: weerstand is altijd een beleving. Het zit in de eigen ervaring. Wat de ander als tegenspraak bedoelt — als constructieve bijdrage — kan door de ontvanger als weerstand worden ervaren. Alles wat anderen zeggen, daar maakt men een eigen verhaal van. Wat positief bedoeld is, kan negatief worden ervaren, en andersom.

Op de vraag waar de groep nu stond ten aanzien van de vooronderstelling “weerstand is slecht”, werd samengevat: weerstand is niet per se slecht. Wanneer het productief is, kan het bijdragen aan beter begrip. Weerstand kan dienen als een moment van bezinning, als uitnodiging tot reflectie, en kan zelfs bijdragen aan verbinding — mits men bereid is over de eigen gevoelens heen te stappen en open te staan voor het perspectief van de ander. Maar wanneer weerstand in zichzelf blijft — wanneer het niet wordt omgezet in gesprek — dan kan het wel degelijk negatief worden. De muren die men met elkaar opbouwt worden dan barrières.

De conclusie over deze vooronderstelling was: weerstand is op zichzelf niet negatief, maar het vereist aandacht. Het kan een bron van verdieping zijn of een bron van verwijdering — afhankelijk van wat ermee gedaan wordt.

De casus: een training over weerstand

Als eerste casus werd een ervaring uit een training ingebracht. Daarin werd fysiek gedemonstreerd wat er gebeurt als op weerstand wordt gereageerd met druk: de ander gaat harder terugduwen. Actie roept reactie op. Dit beeld — van twee mensen die tegen elkaar duwen en daardoor allebei harder gaan drukken — maakte de dynamiek van weerstand tastbaar.

De casus: burgerparticipatie bij een bouwproject

Een tweede casus ging over een woningbouwproject in de wijk Kooiweg Noord in Castricum. Dit plan was volledig met inspraak tot stand gekomen: bewoners kozen zelf de architect en de stedenbouwkundige, begeleid door het bureau van Hedy d’Ancona. Binnen twee avonden was duidelijk welke wijken er moesten komen. Maar toen het plan in de uitvoeringsfase kwam, ontstond weerstand vanuit het college. Zij waren dat niveau van burgerparticipatie niet gewend. Het werd een groot gevecht om als bewoners door die weerstand heen te komen. Uiteindelijk lukte het, maar het heeft veel inspanning gekost.

Onderzoek van de vooronderstelling: “Weerstand bestaat”

De tweede vooronderstelling die werd onderzocht was fundamenteler: bestaat weerstand eigenlijk wel?

Hier werd een casus uit de lokale politiek ingebracht. Tijdens een raadsdebat de avond ervoor werden suggesties ingebracht naast een bouwplan. De wethouder sloeg die echter direct plat en maakte ze in feite onbespreekbaar. Dit riep de vraag op of dat nog weerstand te noemen is, of dat het iets anders is: macht. Wanneer weerstand gekoppeld wordt aan macht, verandert de dynamiek fundamenteel. Dan wordt het echt negatief.

Hier werd een andere kijk tegenover gezet. In professionele context wordt weerstand altijd gezien als een vorm van betrokkenheid. Bij de ander wordt kennelijk iets opgeroepen — er is een trigger. In de kern gaat het om betrokkenheid, en dat is waardevol. Maar het probleem is dat men niet altijd de ruimte krijgt om tot die kern te komen. In de verhouding tussen raad en wethouder vindt dat gesprek soms gewoon niet plaats. En dat is zonde: als weerstand altijd wordt gezien als betrokkenheid en een verschil van perspectief, dan is het door de kern altijd waardevol — maar het vervelende is dat de ruimte om dat gesprek te voeren niet altijd geboden wordt.

Hierop werd gereageerd met een gevoel van ongeduld. Als de wethouder nooit tot een vergelijk komt, dan zou de raad meer macht moeten inzetten — macht die de raad formeel ook heeft, maar niet gebruikt. Weerstand is, als het op macht wordt getrokken, ook een kwestie van zorgen dat er gelijke macht ontstaat.

Dit leidde tot een tegenwerping: het is de vraag of men zich dan moet richten tot de wethouder. Die wethouder opereert immers zo omdat deze zich gedragen weet door de meerderheid van de raad. De weerstand zit dus niet primair bij de wethouder, maar bij die meerderheid. En als die meerderheid niet mee wil, dan houdt het op.

Er werd samengevat waar de groep was aangekomen: de vooronderstelling dat weerstand bestaat was bevestigd. In een eerdere fase van het gesprek was vastgesteld dat weerstand in de vorm van tegenspraak positief kan zijn — het begrip is op zichzelf niet waardegeladen, het kan zowel negatief als positief uitpakken. Vervolgens was weerstand naast macht gelegd: in de casus van de wethouder die een debat onbespreekbaar maakte, was dat geen weerstand meer — dat was machtsuitoefening.

Verdieping: weerstand en macht

De dialoog verdiepte zich in de verhouding tussen weerstand en macht. Er werd opgemerkt dat de associatie met radicaal rechts zich opdrong. Een lokale partij heeft niet de meerderheid in de raad, maar bepaalt toch een groot deel van de sfeer — via apps, via negatieve uitingen op sociale media. Dat roept de vraag op: waar zit dan hun macht? Tegen wat voor weerstand vecht men als men probeert te reageren op radicaal rechts?

Er werd vastgesteld dat dit een mooi begin zou zijn van een nieuwe dialoog. De machtsvraag erodeert wat zo mooi kan zijn aan weerstand — namelijk dat beide partijen er iets uit kunnen halen. Maar dan komt de vraag: wat is de bron van macht? Is dat het hebben van een gezamenlijke stem, of weet een partij zonder meerderheid toch macht te organiseren op een andere manier? Wat is de bron daarvan?

De dialoog werd hier afgesloten met de observatie dat dit rijke vragen zijn om mee verder te gaan, en dat het langzame tempo van de socratische methode — hoewel soms frustrerend — essentieel is om werkelijk gezamenlijk begrip op te bouwen.

Over Innovatieve Democratie

Innovatieve democratie is een filosofie en een methode. Het wordt toegepast op maatschappelijke vraagstukken waar vernieuwing van denken en doen wenselijk is en voor menselijk begrip in groepen. Met de methode analyseren we het narratief waarin we leven en hoe en waarom we deze internaliseren en blijven voortzetten, zelfs als de verhalen waarbij we leven blokkerend zijn voor een goed menselijk bestaan. Innovatieve democratie creëert bewustwording van overtuigingen over onszelf, onze cultuur en leert ons echt te luisteren. Hierdoor kunnen we fundamenteel anders denken over onszelf en uitdagingen waar we voor staan, zoals de omgang met weerstand in de lokale politiek en democratie.

Meer informatie op Open Research