Verslag Socratische Dialoog — Weerstand tegen verandering

Samenvatting

Tijdens een Socratische dialoog onderzocht een kleine groep de vraag Waarom kost het zoveel moeite om aan verandering te wennen? De dialoog bracht aan het licht dat weerstand tegen verandering voortkomt uit identificatie: mensen beschouwen hun gedachten als onderdeel van hun identiteit, waardoor het bevragen ervan aanvoelt als een persoonlijke aanval. Gestolde gedachten — overtuigingen die zo vanzelfsprekend zijn geworden dat ze niet meer worden bevraagd — vormen een beschermende laag die moeilijk van buitenaf te doorbreken is. Directe zintuiglijke ervaringen die conflicteren met die gestolde gedachten blijken het krachtigste middel om ze te doen smelten. Bovendien is het loslaten van gestolde gedachten een vaardigheid die geoefend kan worden: wie terugkijkend merkt hoe vaak de eigen verwachtingen niet klopten, ontwikkelt langzaam een grotere openheid voor andere werkelijkheden.

Filosofische vragen

Vier vragen werden ingebracht door de deelnemers:

1. Waarom kost het zoveel moeite om aan verandering te wennen?
2. Is geweld nuttig?
3. Wat is verantwoordelijkheid?
4. Is het verstandig om de seizoenen zo los te laten als we nu doen?

De keuze viel op de eerste vraag, mede omdat die spanning bevat: tijdens de inleiding van de avond klonk het alsof verandering eigenlijk heel makkelijk is — als je jezelf verandert, verander je de cultuur — terwijl de vraag het tegenovergestelde veronderstelt. Dat spanningsveld leek de moeite waard om te onderzoeken. De overige vragen worden meegenomen in een volgende sessie.

De vraag die we behandelen is: Waarom kost het zoveel moeite om aan verandering te wennen?

Methoden

De groep koos twee methoden om de vraag mee te benaderen:

• Vooronderstellingen — welke aannames zitten er verborgen in de vraag zelf?
• Definities — wat betekenen de kernbegrippen precies?

In de loop van de dialoog kwamen ook casus (persoonlijke ervaringen) aan bod als illustratie van de meer abstracte inzichten.

Dialoog

Vooronderstellingen

De dialoog opende met het expliciteren van wat impliciet wordt aangenomen zodra de vraag Waarom kost het zoveel moeite om aan verandering te wennen? wordt gesteld. De volgende vooronderstellingen werden benoemd:

• Wennen kost moeite
• Er zijn dingen waar je aan kunt wennen
• Verandering is een proces
• Je kunt aan verandering wennen
• Verandering bestaat
• Verandering is definitief

Gestolde gedachten en bewustzijn

Vervolgens werd het begrip gestolde gedachten ingebracht — overtuigingen die ooit vloeibaar en bevraagbaar waren, maar zijn vastgezet tot vanzelfsprekendheden. Wie intensief in het hier-en-nu leeft, maakt minder gestolde gedachten aan, omdat nieuwe ervaringen steeds nieuwe gedachten produceren in plaats van het herhalen van oude. Zo werd bewustzijn gekoppeld aan openheid voor verandering: een groter bewustzijn schept als het ware ruimte tussen de persoon en zijn gedachten, waardoor men kan beseffen dat andere manieren van denken bestaan.

Wanneer smelten gestolde gedachten?

De centrale vraag werd: wat zorgt er wél voor dat gestolde gedachten vloeibaar worden? Twee wegen kwamen naar voren.

De weg van de directe ervaring. Wanneer iets wat zintuiglijk wordt meegemaakt in het hier-en-nu rechtstreeks conflicteert met een gestolde overtuiging, is het bijna onmogelijk die overtuiging te handhaven. De werkelijkheid laat zich niet ontkennen.

De weg van het retrospectief. Soms merkt men alleen achteraf, terugkijkend op het eigen leven, dat bepaalde overtuigingen stilletjes zijn verdwenen — zonder een duidelijk keerpunt. Men weet dat men vroeger anders dacht, maar niet precies hoe de verschuiving plaatsvond.

Waarom werkt een buitenstaander niet?

Een buitenstaander die van buitenaf aan iemands gestolde gedachten morrelt, stuit op weerstand. De reden: mensen identificeren zich met hun gedachten. Een aanval op een overtuiging voelt als een aanval op de identiteit zelf — en daarmee als een persoonlijke aanval. Dit maakt de reactie defensief in plaats van open. De eigen zintuiglijke ervaring omzeilt dit mechanisme: die kan niet worden afgewezen als “aanval van buiten.”

Oefening maakt de meester

Een derde inzicht was dat het loslaten van gestolde gedachten een vaardigheid is die getraind kan worden. Wie veel gereisd heeft, heeft herhaaldelijk ervaren dat de werkelijkheid ergens anders anders is dan verwacht. Daardoor wordt het steeds makkelijker om van tevoren al te erkennen dat je het eigenlijk niet weet — en open te staan voor wat er is. Het is niet zozeer dat men een alternatief heeft, maar dat men de kennis heeft opgedaan dat gestolde gedachten op het persoonlijke vlak zo vaak niet kloppen, dat men ze beter helemaal los kan laten. Terugkijken op het eigen leven als op een reis heeft dezelfde werking: men ziet hoe vaak de eigen verwachtingen niet uitkwamen, en dat bevraagt en verandert.

De filosoof John Dewey werd aangehaald: “Have an experience” — in de ervaring word je geconfronteerd met jezelf.

Samenvatting van de gedachtegang

De weerstand tegen verandering vindt zijn oorsprong in identificatie. Gedachten die leven in een sociale omgeving worden bevestigd door de groep, bieden veiligheid en verbondenheid, en worden daardoor steeds meer als onderdeel van de eigen identiteit beschouwd. Wie aan die gedachten morrelt, raakt aan die identiteit. Directe ervaringen die conflicteren met gestolde gedachten zijn de krachtigste motor voor verandering. En het vermogen om gestolde gedachten te herkennen en los te laten, groeit met oefening — met bewust terugkijken en het opdoen van ervaringen in uiteenlopende situaties.

Nabespreking

Na afloop van de dialoog deelden de aanwezigen hun reflecties.

Er was sympathie gegroeid voor het bestaan van gestolde gedachten: ze zijn begrijpelijk, want ze ontstaan uit opvoeding, tradities en herhaalde bevestiging. Dat begrip maakt het ook makkelijker om er voorzichtig mee om te gaan — zowel met de eigen gedachten als met die van anderen.

Het inzicht “je bent je gedachte” werd als betekenisvol ervaren. Het vraagt om vriendelijkheid als je andermans overtuigingen bevraagt: je raakt aan iemands identiteit. Goede argumenten alleen zijn daarvoor niet genoeg; er is ook veiligheid voor nodig.

Als metafoor voor gestolde gedachten in cultuur werd het voorbeeld aangehaald van het varkensvleesverbod in Joodse en islamitische tradities: ooit een pragmatisch idee toen varkensvlees gevaarlijk was, inmiddels een dogma dat niet meer bevraagd mag worden. Zo heeft elke cultuur gestolde gedachten die ooit zinvol waren. De dialoog kan ze opnieuw vloeibaar maken — en dan kan alsnog worden besloten ze te behouden, maar nu bewust en hernieuwd.

Een deelnemer merkte op dat de groep tijdens de eerste helft van de dialoog ongemerkt bezig was geweest met de eigen gestolde gedachten over een bepaald dorp — terwijl het gesprek juist over gestolde gedachten zelf ging. Dat zelfverwijzende inzicht sloot de avond op een treffende manier af.

Over Innovatieve Democratie

Innovatieve democratie is een filosofie en een methode. Het wordt toegepast op maatschappelijke vraagstukken waar vernieuwing van denken en doen wenselijk is en voor menselijk begrip in groepen. Met de methode analyseren we het narratief waarin we leven en hoe en waarom we deze internaliseren en blijven voortzetten, zelfs als de verhalen waarbij we leven blokkerend zijn voor een goed menselijk bestaan.

Innovatieve democratie creëert bewustwording van overtuigingen over onszelf, onze cultuur en leert ons echt te luisteren. Hierdoor kunnen we fundamenteel anders denken over onszelf en uitdagingen waar we voor staan, zoals weerstand tegen verandering.

Meer informatie op Open Research